Toen ik mij in oktober inschreef voor deelname aan de studiereis naar Praag, deed ik dat vanuit een voornemen. Zodra ik de kans krijg om op reis te gaan, dan ga ik. Ik heb altijd van reizen gehouden, maar mijn koffer staat sneller klaar als ik daarbij ook nog iets kan leren.

De studiereis naar Praag was dan ook bedoeld om de deelnemers iets bij te brengen over de geschiedenis van Tsjechië, en in het bijzonder; Praag. Centraal hierbij stonden drie mannen; de auteur Franz Kafka, de kunstenaar en president Václav Havel en de econoom en onderwijzer Tomáš Sedláček. Hun invloed is na vele jaren nog steeds merkbaar in Tsjechië en zelfs ver daarbuiten.

Van de drie besproken mannen is vooral Franz Kafka mij bijgebleven. Overdag was hij verzekeringsklerk, maar in zijn vrije tijd schreef hij verhalen, waarin een onzichtbare macht overheerst. Deze macht is alom aanwezig, maar lijkt volkomen onaantastbaar. Het verwonderlijke is echter dat het niet om een bovennatuurlijk verschijnsel gaat, maar iets volkomen menselijks, namelijk onze gehoorzaamheid aan autoriteit.

Zo wordt de hoofdpersoon Jozef K. in Kafka’s boek Het Proces verdacht van een misdaad en gearresteerd. De complete procedure wordt in werking gezet en correct afgehandeld, ware het niet dat K. geen misdaad heeft begaan. K. doet poging na poging om te achterhalen wat er aan de hand is, maar hij is machteloos tegenover het systeem en gaat uiteindelijk zelf bijna in zijn schuld geloven. In het Kafka museum wordt dit gevoel uitstekend verbeeld door bezoekers te laten lopen door een doolhof van archiefkasten.

De avond na het bezoek aan het museum, kon ik die gedachte van machteloosheid niet uit mijn hoofd zetten. Het idee dat het naleven van regels boven alles prioriteit zou hebben, beangstigde mij meer dan ik had verwacht. Voor me zag ik een goed geoliede machine, waarin elke schroef en tandwiel op zijn plek zit en zijn werk doet. Een machine die gemaakt is om een bepaalde taak uit te voeren, zo goed en snel mogelijk. Een vertraging in het mechanisme zou ten koste gaan van efficiëntie, terwijl dit het doel is van de machine.

Ik troostte mij met de gedachte dat Kafka in een andere tijd leefde, een moeilijke jeugd had, de Eerste Wereldoorlog meemaakte en aan depressies leed. Met zo´n leven is het lastig om optimistisch te zijn. Hoe konden zijn verhalen iets gemeen hebben met mijn leven?

Ik kon bijna de slaap vatten, toen mij plotseling een voorval te binnen schoot. Ik herinnerde mij hoe mijn moeder de week ervoor vertelde hoe zij de reiskosten voor het brengen en halen van mijn broer naar zijn werkadres wilde declareren. Dit bleek echter onmogelijk, omdat mijn moeder en broer op hetzelfde adres wonen. Wat wel mogelijk was, was het declareren van de kosten voor een taxi, wat aanmerkelijk duurder zou zijn.

Dit voorval leek mij een perfect voorbeeld van Nederlandse bureaucratie, iets waar ik wel eens met buitenlandse studenten om lach. Duitsers bouwen auto’s, Fransen bakken stokbroden en Nederlanders bedenken regels. Daar zijn we goed in.

Ik lag nog een tijd wakker; Kafka kwam opeens wel heel dichtbij. Hoe is het mogelijk dat het naleven van een regel belangrijker is dan het besparen van kosten en moeite? Is de regel niet juist daarvoor gemaakt? Waarom moet het mechanisme gestaag blijven draaien, terwijl alle partijen meer baat hebben bij het maken van een uitzondering?

Als studenten worden wij aangemoedigd om creatief te denken, onze opdrachtgever van dienst te zijn en een gedegen advies te geven. We bouwen onze adviezen op onderzoek, kennis en ervaring en we houden rekening met de gestelde randvoorwaarden. Maar hoe creatief kunnen wij zijn als wij niet zelf mogen inschatten wat kan en wat niet kan?

Ik ben ietwat pessimistischer uit Praag teruggekomen dan ik had gehoopt, maar wel een stuk zelfbewuster. Ik heb altijd een toekomst gewild in een creatief beroep, dat stond voor mij al vast, maar nu weet ik des te meer dat ik zelf wil nadenken wat goed is voor mezelf en mijn medemens. En eventueel een fout maken is dan menselijk, gelukkig.

 

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.